Sinds 1 januari 2026 moeten veel utiliteitsgebouwen in Nederland een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) hebben. De verplichting staat in artikel 3.145 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Maar niet elk gebouw valt eronder. In dit artikel leest u welke criteria gelden.
De vier criteria
Een gebouw is alleen GACS-plichtig als het aan alle onderstaande voorwaarden voldoet:
- Het is een gebouw. Volgens de Omgevingswet is dat een bouwwerk met een overdekte, voor mensen toegankelijke ruimte die geheel of gedeeltelijk door wanden is omsloten.
- Het wordt verwarmd of gekoeld voor mensen. Denk aan een kantoor, school, sporthal of ziekenhuis. Een opslagloods of technische ruimte die alleen af en toe wordt betreden valt hier meestal niet onder.
- Het heeft geen woonfunctie. Gebouwen met daarin (ook) woningen zijn uitgezonderd. Dat geldt ook voor een gebouw dat volledig als vakantiewoning wordt gebruikt.
- De installatie zit boven de vermogensgrens. Het verwarmingssysteem (eventueel gecombineerd met ventilatie) of het airconditioningsysteem (eventueel gecombineerd met ventilatie) heeft een nominaal vermogen van meer dan 290 kW.
Voldoet uw gebouw aan alle vier? Dan geldt de verplichting voor het hele systeem van verwarming en koeling.
Welke gebouwen vallen er meestal onder?
Alle gebouwen zonder woonfunctie zijn utiliteitsgebouwen. Bij een installatie boven 290 kW gaat het in de praktijk vaak om:
- grotere kantoren en bedrijfsverzamelgebouwen
- scholen, hogescholen en universiteitsgebouwen
- ziekenhuizen en grotere zorginstellingen
- winkelcentra, supermarkten en warenhuizen zonder woningen erboven
- distributiecentra, fabriekshallen, werkplaatsen en laboratoria
- hotels, sporthallen en zwembaden
Per gebouwtype zetten we de aandachtspunten op een rij in de GACS-verplichting per gebouwtype.
Hoe bepaalt u het vermogen?
U telt het nominale vermogen op van alle installaties die ruimten verwarmen waar mensen verblijven. Dat doet u apart voor de koeling. Verwarming en koeling telt u niet bij elkaar op. Er zijn ook regels voor gedeelde installaties, cascadeschakelingen en gebouwen met meerdere eigenaren. Dat leggen we uit in het vermogen bepalen: zit u boven 290 kW?
Uitzonderingen
Naast gebouwen met een woonfunctie zijn er een paar uitzonderingen op de technische eisen voor bestaande gebouwen:
- Is de bestaande zonwering niet automatisch te bedienen? Dan mag de functie zonwering klasse D hebben.
- Zijn er geen luchtkleppen per ruimte? Dan mag de ventilatie worden geregeld met een tijdsturing van de centrale ventilatie-unit.
- Moet een functie om redenen van veiligheid of gezondheid continu beschikbaar zijn, zoals in een operatiekamer of laboratorium? Dan geldt de eis van klasse C niet voor die functie.
Daarnaast geldt dat maatregelen technisch en financieel haalbaar moeten zijn.
Wat verandert er in 2030?
Vanaf 1 januari 2030 daalt de grens naar 70 kW. Een gebouw met een verwarming van 250 kW en een koeling van 250 kW valt nu nog buiten de plicht, maar vanaf 2030 wel. Lees meer in GACS in 2030: de grens gaat naar 70 kW.
Valt uw gebouw eronder?
Twijfelt u? Doe de gratis GACS-check of laat een specialist het vaststellen met een quickscan op locatie.
Veelgestelde vragen
Vallen fabriekshallen onder de GACS-verplichting?
Ja, als de hal wordt verwarmd of gekoeld voor de mensen die er werken en de installatie boven de vermogensgrens zit. Ruimten die kouder blijven dan 15 °C of alleen vorstvrij worden gehouden, tellen niet mee.
Mijn gebouw heeft winkels met woningen erboven. Geldt de plicht?
Nee, op dit moment niet. Een gebouw met zowel woningen als utiliteitsfuncties valt buiten de verplichting. Het ministerie kijkt wel naar een mogelijke wijziging van deze uitzondering.
Geldt de GACS-plicht ook voor nieuwbouw?
Ja. Voor nieuwbouw met een bouwvergunning van na 29 mei 2026 gelden zelfs strengere eisen: minimaal klasse B, en klasse A voor de energieanalyse.
